Niezależna Pracownia Badań nad Rzeczywistością
Modelem rzeczywistości nazywam pewną konstrukcję myślową, w której ustala się co istnieje i jak to, co istnieje się zachowuje. Taka konstrukcja myślowa, spisana bądź tylko pomyślana jest czasem tak rozległa, iż niemożliwe jest ogarnięcie jej w całości przez jeden umysł. Często wizją idealistyczną takich modeli jest to, że są skonstruowane poprzez podanie zespołu postulatów i reguł wyprowadzania twierdzeń z tych postulatów. W praktyce jednak metoda postulatów i dedukcji łączy się ze stosowaniem pewnych metod heurystycznych. Wydaje się, że gdy mówimy o modelu rzeczywistości mamy przynajmniej na myśli, że da się zdefiniować jakie elementy w nim istnieją i jak się zachowują i rozumiemy drogę, która do tego prowadzi.
Jest naturalne, że gdy rozpatrujemy dany model, interesuje nas, czy rzeczywistość jest taka jak ten model, albo jak bardzo i w jakim zakresie jest do niego podobna. Czasem mamy do czynienia z modelami, o których wiemy, że pewne ich elementy nie są do pogodzenia z rzeczywistością, ale za to wynika z nich działanie innych elementów, których odzwierciedlenie w rzeczywistości już znajdujemy [potrzebny przykład].
Wydaje się, że aby rozumieć dany model musimy umieć skonstruować funkcję przyporządkowującą choćby niektórym jego elementom elementy rzeczywistości. Wtedy obserwując rzeczywistość jesteśmy w stanie stwierdzić, czy jej zachowanie nie wyklucza danego modelu. W jaki sposób jednak konstruujemy tę funkcję jeżeli to, jaka jest rzeczywistość nie jest dla nas jasne i to właśnie model ma ją nam objaśniać? Musimy chyba przystać na to, że istnienie i zachowanie się pewnych elementów rzeczywistości jest dla nas niewątpliwe. To do tych elementów rzeczywistości jesteśmy w stanie zbudować funkcję przyporządkowującą od pewnych elementów modelu. W obrębie naszej terminologii nazwaliśmy je niewątpliwymi elementami rzeczywistości. Na pewno niewątpliwymi elementami rzeczywistości są przeżycia umysłowe. Uważam, że przy dzisiejszym stanie rozwoju formalnej refleksji filozoficznej możemy mówić tylko o nich jako o elementach niewątpliwych, choć nie wykluczam, że może uda się wykazać, że pojęcie niewątpliwy element rzeczywistości jest szersze niż przeżycie umysłowe.
Spróbujmy opisać idealne doświadczenie, które nie wykazuje sprzeczności pomiędzy modelem a rzeczywistością. Nie znam innej metody przekonywania się o stopniu zgodności modelu z rzeczywistością niż przeprowadzenie wielu doświadczeń, które nie wykazują sprzeczności pomiędzy modelem a rzeczywistością.
Mamy do czynienia z pewnym procesem, który będzie badany przez podmiot poznający. Poznaje on jakieś własności procesu (bądź jak kto woli elementów, z którymi coś się dzieje w procesie). Jeżeli danymi płynącymi z doświadczenia mają być niewątpliwe elementy rzeczywistości, to muszą być one przeżyciami umysłowymi (przynajmniej na razie tak ustaliliśmy). Wynika z tego, że sam podmiot poznający musi mieć swój odpowiednik w modelu, tak aby pewne elementy modelu i ich zachowanie odpowiadało procesom świadomym podmiotu poznającego. Powiemy, że doświadczenie nie wykazuje sprzeczności między modelem a rzeczywistością, gdy wszystkie przeżycia umysłowe związane z poznawaniem własności procesu przez podmiot poznający mają swoje odpowiedniki w modelu i ich wystąpienie jest możliwe w modelu przy modelowaniu rozważanego procesu.
Należy zwrócić uwagę, że własność niesprzeczności z rzeczywistością mogą mieć modele o bardzo różnym zastosowaniu. Niektóre modele mogą mieć tak bogate zasady rządzące zachowaniem się ich elementów, że można w nich wydedukować bardzo silne twierdzenia. W modelach tych znając część własności modelowanego procesu, można wydedukować pozostałe własności, a zatem mogą one służyć do przewidywania przyszłości. Inne modele mogą zawierać przede wszystkim informacje o tym co istnieje, ale stosunkowo mało informacji na temat tego jak to, co istnieje się zachowuje. Modele te mogą jednak dostarczać nam koncepcji co może istnieć, mogą także stanowić wygodny język do opisu bardziej skomplikowanych doświadczeń. Będą jednak mało użyteczne do przewidywania przyszłości.
Które elementy modelu istnieją w rzeczywistości? Na pewno te, które odpowiadają przeżyciom umysłowym. Część myślicieli przyznaje jednak, że istnieją w rzeczywistości również odpowiedniki innych elementów modelu. W jaki sposób można nabrać do tego przekonania? Wydaje mi się, że istnienia w rzeczywistości odpowiedników elementów modelu, które nie są przeżyciami umysłowymi, można być pewnym, gdy wcześniej jest się pewnym jakichś zasad rządzących rzeczywistością. Na przykład jeżeli ktoś będzie pewny, że jeżeli została zmieniona jakaś własność obiektu A, to jakiś inny obiekt B (lub grupa obiektów, co w tym momencie nie jest ważne) musiał bezpośrednio (co to znaczy?) zadziałać na obiekt A, a zatem ten obiekt B musiał istnieć. Zasada ta pozwala wnioskować np. o istnieniu cząstek elementarnych po zniszczeniach jakie powodują w środowisku eksperymentalnym. Wydaje się, że jest to przeniesienie zasady, która na pewno obowiązuje w rozpatrywanym modelu na rzeczywistość. Powstaje pytanie: Czy twierdzenie o istnieniu w rzeczywistości odpowiednika elementu modelu może ulec wzmocnieniu poprzez dodanie zasady, która nie jest konieczna – a jedynie sprawdza się w modelu, co do którego brakuje nam informacji o jego sprzeczności z rzeczywistością (bo tylko tyle jesteśmy w stanie zwykle o naszych modelach powiedzieć)?